...
روایتی از سرنگونی دولت ملی دکتر محمد مصدق و نقطه عطفی که مسیر تاریخ ایران را برای همیشه دگرگون ساخت
ادامه ماجرادر میانه قرن بیستم، ایران در آستانه تحولی بزرگ قرار داشت؛ جنبشی ملی برای استقلال و کنترل منابع ملی
از انقلاب مشروطه ۱۲۸۵، آرمانهای دموکراسی و حاکمیت قانون در ایران ریشه دوانده بود. مجلس شورای ملی نماد اراده ملت بود و مردم به نقش خود در تعیین سرنوشت کشور واقف شده بودند.
قرارداد ۱۹۳۳ امتیاز نفت ایران را عملاً در اختیار شرکت نفت ایران و انگلیس قرار داده بود. درآمد ایران از نفت خود بسیار ناچیز بود در حالی که بریتانیا از آن ثروتی عظیم میبرد.
با رهبری دکتر محمد مصدق و حمایت گسترده مردمی، نهضت ملی شدن صنعت نفت در سال ۱۳۲۹ به پیروزی رسید. این اقدام استقلالخواهانه، منافع قدرتهای استعماری را به خطر انداخت.
نفت ایران متعلق به ملت ایران است و ما آن را ملی کردیم تا از ثروت ملی خود بهرهمند شویم، نه آنکه بیگانگان بر ما حکومت کنند
کسانی که سرنوشت ایران در آن روز سرنوشتساز به آنها گره خورده بود
رهبر نهضت ملی شدن نفت، نماینده مجلس و بنیانگذار جبهه ملی. او نماد استقلالخواهی و مقاومت در برابر استعمار بود. پس از کودتا به زندان افتاد و تا پایان عمر در تبعید داخلی (احمدآباد) ماند.
شاه در ابتدا با نهضت همراهی ظاهری داشت اما با افزایش قدرت مصدق و کاهش اختیارات سلطنت، به مخالفت با او پرداخت. پس از کودتا با حمایت آمریکا و انگلیس به قدرت بازگشت و حکومت خودکامه خود را بنیان نهاد.
ژنرال بازنشسته ارتش که با حمایت مستقیم سیا و امآی۶ رهبری نظامی کودتا را بر عهده گرفت. پس از سرنگونی مصدق، به عنوان نخستوزیر منصوب شد و سرکوب گستردهای را علیه ملیگرایان آغاز کرد.
از اوج نهضت ملی تا سقوط دولت مصدق — ۱۹۵۱ تا ۱۹۵۳
مجلس شورای ملی به رهبری نهضت، قانون ملی شدن صنعت نفت را تصویب کرد و دکتر مصدق به نخستوزیری رسید.
بریتانیا با تحریم نفت ایران، اقتصاد کشور را تحت فشار شدید قرار داد و تلاشهای دیپلماتیک برای سرنگونی مصدق را آغاز کرد.
پس از استعفای مصدق و تلاش شاه برای انتصاب قوامالسلطنه، مردم به خیابانها ریختند و با قیام خود مصدق را به قدرت بازگرداندند. این رویداد قدرت مردمی را نشان داد.
سازمان سیا (CIA) با همکاری امآی۶ (MI6) عملیات آژاکس (TP-AJAX) را طراحی کردند. کرمیت روزولت به تهران آمد تا کودتا را هماهنگ کند.
تلاش اولیه برای عزل مصدق و دستگیری او با شکست مواجه شد. شاه از ترس به رم گریخت و مصدق کنترل اوضاع را در دست گرفت.
با حمایت مالی و سازماندهی سیا، تظاهرات ساختگی و حمله نظامی به خانه مصدق انجام شد. دولت مصدق سقوط کرد و زاهدی به قدرت رسید.
شاه به ایران بازگشت و با حمایت آمریکا، حکومت خودکامهای تأسیس کرد. هزاران نفر از ملیگرایان زندانی، تبعید یا اعدام شدند. نهضت ملی سرکوب شد.
ابعاد فاجعهای که بر ایران گذشت
کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ تنها یک رویداد تاریخی ساده نبود؛ بلکه لحظهای بود که اراده ملت ایران در برابر منافع قدرتهای جهانی شکسته شد. دولت مردمی دکتر مصدق — که با حمایت قاطع مجلس و ملت، صنعت نفت را ملی کرده بود — توسط توطئهای خارجی سرنگون شد.
این کودتا نه تنها یک دولت ملی را ساقط کرد، بلکه جریان دموکراسیخواهی در ایران را برای دههها به انحراف کشاند. پس از آن، حکومت خودکامهای بر سر کار آمد که با سرکوب، اختناق و وابستگی به قدرتهای خارجی، اعتماد ملت به نظامهای دموکراتیک را به شدت خدشهدار ساخت. نتیجه نهایی این مسیر، انقلاب ۱۳۵۷ بود — انفجاری از خشم فروخوردهای که ریشه در همان کودتا داشت.
اما مهمترین درس ۲۸ مرداد این است: هیچ قدرتی نمیتواند برای همیشه اراده یک ملت را نادیده بگیرد. اگرچه کودتا در کوتاهمدت پیروز شد، اما شعله استقلالخواهی هرگز خاموش نشد. امروز، ۲۸ مرداد یادآور آن است که دموکراسی، استقلال و حاکمیت ملی، ارزشهایی هستند که باید با هوشیاری، اتحاد و مقاومت مداوم پاس داشته شوند.
«تاریخ تکرار نمیشود، اما درسهایش برای همیشه میماند.»
— ۲۸ مرداد، آینهای برای امروز و فردای ایران
💬 دیدگاهها
هنوز نظری ثبت نشده است. اولین نفر باشید!